रविवार, २५ डिसेंबर, २०११

अल्पावधीत उत्पन्न देणारा शेवगा शेवगा हे सर्वाच्या परिचयाचं भाजीपाल्याचं झाड आहे. भारतात सगळीकडे शेताच्या बांधावर, परसबागेत याचं अस्तित्व आढळून येतं. शेवग्याचे उगमस्थान भारत असून, त्यात असलेल्या आयुर्वेदिक गुणधर्मामुळे या झाडाचा प्रसार जगातील अनेक देशांत झाला आहे. असे असले तरी त्यांची व्यापारी शेती भारत, श्रीलंका व केनिया या तीनच देशांत केली जाते. भारतात तामिळनाडू, गुजरात व महाराष्ट्र या राज्यांत शेवग्याची व्यापारी शेती केली जाते. याशिवाय पानांची पावडर, बियांची पावडर, बीपासून बेन-ऑईल यासारखे प्रक्रिया पदार्थ साध्या पद्धतीने बनविता येत असून, त्याला जगभरातून मोठी मागणी आहे. पानांच्या पावडरचा उपयोग कुपोषण थांबविण्यासाठी पोषक आहार म्हणून, तर बियांची पावडर, पाणी शुद्धीकरणासाठी वापरली जाते. बियांपासून बनविलेल्या बेनऑईलचा वापर घडय़ाळे व इतर इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंच्या दुरुस्तीमध्ये केला जातो. महाराष्ट्र राज्यात दहा-बारा वर्षांपासून शेवग्याची व्यापारी शेती करण्यास सुरुवात झाली असून, ती कमालीची यशस्वी झाली आहे. शेवग्याची लागवड महाराष्ट्रातील सर्व विभागांत करता येते. शेवगा लागवडीसाठी हलकी, मध्यम व भारी यापैकी कोणत्याही प्रकारची जमीन असली तरी चालते; परंतु चांगले उत्पन्न मिळण्यासाठी पाण्याची सुविधा असणे आवश्यक आहे. मार्च, एप्रिल व मे या तीन महिन्यांत शेवग्याला अजिबात पाणी नसले तरी झाड मरत नाही. फक्त त्या कालावधीत उत्पन्न खंडित होते. जेथे वर्षभर पाणी आहे अशा ठिकाणी नोव्हेंबर ते जून असे सात ते आठ महिने शेवगा शेंगांचे उत्पन्न मिळते. शेवग्याची लागवड कोकणातील जिल्ह्य़ांत सप्टेंबर-ऑक्टोबरपासून फेब्रुवारी-मार्च या कालावधीत करावी. महाराष्ट्रातील इतर जिल्ह्य़ांत लागवड जूनपासून जानेवारीपर्यंत केव्हाही केली तरी चालते. शेवगा लागवड हलक्या जमिनीत १० बाय १० फूट अंतरावर करावी. एकरी ४३५ झाडे बसतात. मध्यम व भारी जमिनीत १२ बाय ६ अंतरावर लागवड करावी. एकरी ६०० झाडे बसतात. लागवडीसाठी २ बाय २ बाय १.५ फूट आकाराचे खड्डे घ्यावेत. ज्यांना खड्डे घेणे शक्य नाही त्यांनी ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने खोल सरी करावी. प्रत्येक खड्डय़ात चांगले शेणखत दोन घमेली, अर्धा किलो दाणेदार सिंगल सुपर फॉस्फेट व पाच ते दहा ग्रॅम फोरेट टाकून हे सर्व मिश्रण मातीत एकत्र करून खड्डा जमिनीबरोबर भरावा. आळे तयार करून घ्यावे व एक-दोन चांगला पाऊस झाल्यानंतर प्रत्येक खड्डय़ात एक रोप लावावे. शेवग्याच्या अनेक जाती आहेत. १९९७-९८ मध्ये ती तामिळनाडू, केरळ, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश व गुजरात राज्यांतील शेवगा शेतीचा व तेथील संशोधनाचा अभ्यास दौरा केला होता. त्या वेळेला मी विविध शेवगा जातींची निरीक्षणे घेऊन त्या वेळेच्या उपलब्ध १८ जातींची १९९९ मध्ये लागवड केली होती. त्यात पी.के.एम.- १, पीकेएम २, कोकण रुचिरा, धारवाड सिलेक्शन, चेम मुरुगाई इत्यादी वाणांचा समावेश होता; परंतु वरीलपैकी सर्व जातींमध्ये काही ना काही दोष होते. माझ्या अकरा वर्षांच्या अनुभवातून रोहित-१ हा वाण रंग, चव व गुणवत्ता यामध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे. या जातीचे वैशिष्टय़ म्हणजे लागवडीपासून सहा महिन्यांत उत्पन्न सुरू होते. शेंगांची लांबी मध्यम प्रतिची ४५ ते ५५ सें.मी. असून, शेंगा सरळ व गोल आहेत. रंग गर्द हिरवा असून, चव गोड आहे. उपलब्ध सर्व जातींपेक्षा ३० टक्के उत्पन्न जास्त आहे. व्यापारी उत्पन्न देण्याचा कालावधी ७ ते ८ वर्षांचा आहे. असे असले तरी माझ्याकडे या वाणाचे ११ वर्षे वयाचे झाड असून, ते आजही चांगले उत्पन्न देत आहे. वर्षभरात एका झाडापासून सरासरी १५ ते २० किलो शेंगांचे उत्पन्न मिळते. शिवाय या जातीतून ८० टक्के शेंगा एक्स्पोर्ट गुणवत्तेच्या मिळतात. सद्यस्थितीत व्यापारी लागवडीसाठी रोहित ही जात सर्वश्रेष्ठ आहे. शेवग्याचे रोप लागवडीनंतर झाडाची उंची चार फूट झाल्यानंतर तीन फूट झाड ठेवून वरील सर्व भाग छाटून टाकावा. त्यामुळे बगलफूट होईन. येणाऱ्या नवीन फांद्यांवर शेंगांचे उत्पन्न मिळते. जून-जुलैत लागवड केली तर जानेवारी-फेब्रुवारीपासून मेपर्यंत शेंगांचे उत्पन्न मिळते. मेमध्ये हंगाम संपल्यानंतर जूनमध्ये छाटणी घ्यावी. छाटणीसाठी फांदी जेथून फुटली आहे, तेथे चार ते सहा इंच फांदी ठेवून वरील सर्व भाग छाटून टाकावा. शेवगा झाडावर कोणताही रोग आढळून येत नाही. मात्र पावसाळ्यात पाने खाणारी अळी व जाळे तयार करणारा कोळी पिकाचे नुकसान करतो. त्याच्या नियंत्रणासाठी नुवॉन किंवा इन्डोसल्फान हे कीटकनाशक १० लीटर पाण्यात १५ ते २० मि.ली. घेऊन फवारणी करावी. शिवाय महिन्यातून एकदा ५ टक्के निंबोळी अर्काची फवारणी करावी. शेवग्याला दर तीन महिन्यांनी अल्प प्रमाणात रासायनिक खते द्यावीत. लागवडीनंतर पहिल्या तीन महिन्यांनी प्रत्येक झाडाला १०० ग्रॅम १८:४६ हे खत द्यावे. पुढच्या तीन महिन्यांनी १०:२६:२६ हे खत १५० ग्रॅम द्यावे व पाणी असल्यास मार्चमध्ये १८:१८:१० हे खत द्यावे. याप्रमाणे जसजसे झाडाचे वय वाढत जाईल तसतसे दरवर्षी खतमात्रेत ५० ग्रॅमने वाढ करावी. शेणखत किंवा लेंडीखत वर्षांतून एकदाच जूनमध्ये छाटणी झाल्यानंतर द्यावे. ज्यांना शक्य आहे त्यांनी निंबोळी पेंड व गांडूळ खताचा अवश्य वापर करावा. शेवगा लागवडीनंतर पहिल्या सहा महिन्यांत प्रत्येक झाडापासून सरासरी ३ ते ७ किलो शेंगा मिळतात. दुसऱ्या वर्षी १५ ते २० किलो शेंगा मिळतात व पुढे जसजसे झाडाचे वय वाढत जाते तसतसे उत्पन्नात वाढ होते. जेथे जमीन हलकी आहे व पाणी फेब्रुवारी- मार्चपर्यंतच आहे, अशा ठिकाणी वर्षभरात ३ ते ४ टन शेंगांचे उत्पन्न मिळते व खर्च वजा जाता ३० ते ५० हजार रुपये फायदा होतो. जेथे जमीन मध्यम व भारी आहे व वर्षभर पाण्याची सुविधा आहे. अशा ठिकाणी वर्षभरात ५ ते ८ टन शेंगांचे उत्पन्न मिळते व ६० ते ८० हजार रुपयांचा फायदा होतो. शेवगा शेतीचे चांगले व्यवस्थापन करून राज्यातील अनेक शेतकऱ्यांनी बागायत शेतीतून ७० हजार ते १ लाख २५ हजारापर्यंत उत्पन्न मिळवले आहे. शेवगा शेंगांना स्थानिक बाजारपेठांपासून पुणे व मुंबई बाजारात चांगले दर मिळतात. सरासरी १५ ते २० रु. प्रतिकिलो असे शेंगाचे दर असून २००८-०९ मध्ये पुणे-मुंबई बाजारात १० ते ५० रुपये प्रतिकिलो असा दर होता. शेवग्याच्या स्वतंत्र लागवडीबरोबरच आंबा, पेरू, चिक्कू, सीताफळ, आवळा यासारख्या फळझाडांमध्ये आंतरपीक म्हणून लागवड करणे फायदेशीर आहे. वरील फळझाडांचे उत्पन्न मिळेपर्यंत शेवगा उत्पन्न देतो व फळझाडांचे उत्पन्न सुरू झाल्यानंतर शेवगा झाडे कमी केली तरी चालू शकतात.मी गेल्या अकरा वर्षांपासून शेवगा शेती करत असून, माझ्याकडे रोहित-१ या जातीची तीन एकरावर लागवड आहे. माझी जमीन हलकी, माळरानाची असून, पाणी फक्त फेब्रुवारीपर्यंत असते. तरीही मला दरवर्षी एका एकरातून ४० ते ५० हजार रुपये उत्पन्न, खर्चवजा जाता मिळते. मी या शेतीत विविध प्रयोग करून शेवग्याची छाटणी, खत, मात्रा व्यवस्थापन याचं स्वतंत्र तंत्र तयार करून भरघोस उत्पन्न मिळवले आहे. शिवाय इतरांना मार्गदर्शन व्हावे म्हणून ‘शेवगा लागवड तंत्र आणि मंत्र’ हे पुस्तकही लिहिले आहे.मी www.drumsticksindia.com ही वेबसाइट तयार केली आहे. संपर्क ९८२२३१५६४१

कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:

टिप्पणी पोस्ट करा